İş Kazası Nedeniyle Tazminat Davası

İş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin eksikliği, denetimsizlik veya dikkatsizlik nedeniyle her yıl binlerce çalışan bedensel zarara uğramakta veya hayatını kaybetmektedir. Meydana gelen bu olaylar neticesinde, işçinin veya vefatı halinde yakınlarının maddi ve manevi kayıplarını giderebilmesi için iş kazası tazminat davası açılması gündeme gelir.

İş kazası davaları, basit bir alacak veya tazminat talebinden çok daha tekniktir. Dava şartı kuralları, SGK bildirimleri, maluliyet oranının (işgöremezlik) tespiti, aktüerya hesaplamaları (TRH 2010 yaşam tablosu, progresif rant) ve asıl işveren-taşeron müteselsil sorumluluğu gibi çok katmanlı hukuki aşamalar içerir.

Bu rehberimizde; iş kazası geçiren bir işçinin veya ailesinin talep edebileceği tazminat kalemlerini, dava öncesi zorunlu prosedürleri, kaçınılmazlık ve mücbir sebep ayrımını ve uygulamada hak kaybına yol açan kritik usul hatalarını ele alıyoruz.

1. Hukuken “İş Kazası” Nedir? Hangi Olaylar Kapsama Girer?

Bir olayın hukuken iş kazası sayılıp sayılmayacağı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre, sigortalıyı bedenen veya ruhen engelli hale getiren aşağıdaki durumlar iş kazasıdır:

• İşyerinde Meydana Gelen Kazalar: İşçinin işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen her türlü kaza kural olarak iş kazasıdır. Yapılan işle doğrudan ilgili olması gerekmez; öğle arasında yemek yerken, çay molasında düşme neticesinde yaralanma, hatta işyerinde kalp krizi geçirme veya intihar vakaları dahi Yargıtay içtihatlarında iş kazası kabul edilmektedir.
• İşin Yürütümü Sırasında: İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, işçi işyeri dışında olsa bile (örneğin plasiyerin müşteri ziyaretine giderken kaza geçirmesi) olay iş kazasıdır.
• Görevlendirme Süreleri: İşçinin görevli olarak asıl işini yapmaksızın başka bir yere gönderilmesi sırasında geçen zamanlarda yaşanan kazalar.
• Emziren Kadın İşçiler: Kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda (süt izni) geçirdiği kazalar.
• Servis Kazaları: İşveren tarafından sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen kazalar (servis aracının karıştığı trafik kazaları).

2. İş Kazası Dava Öncesi Aşamalar ve Usul Kuralları

İş kazası meydana geldiğinde mağdur veya yakınlarının en sık yaptığı hata, doğrudan İş Mahkemesinde tazminat davası açıp sürecin kendiliğinden ilerleyeceğini varsaymaktır. Sürecin sağlıklı yürütülmesi için şu aşamalara dikkat edilmelidir:

A. Dava Şartı Arabuluculuk İstisnası (Zorunlu Değildir)

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3/1. maddesi işçi-işveren uyuşmazlıklarında arabuluculuğu dava şartı kılmışsa da, aynı maddenin 3. fıkrası uyarınca iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları arabuluculuk dava şartına tabi DEĞİLDİR. Dolayısıyla arabulucuya gitme zorunluluğu bulunmaksızın doğrudan İş Mahkemesinde dava açılabilir; arabuluculuk süreciyle zaman kaybedilmesine gerek yoktur.

B. SGK Bildirimi ve “İş Kazasının Tespiti Davası” (Bekletici Mesele)

Olayın resmi kayıtlarda “iş kazası” olarak kabul edilmiş olması tazminat davasının esasına girilebilmesi için ön şarttır. Kazayı işveren SGK’ya bildirmediyse veya SGK müfettiş incelemesi neticesinde olayı iş kazası saymadıysa mahkeme doğrudan tazminat hesabı yapmaz.

Mahkeme, davacı tarafa olayı SGK’ya ihbar etmesi, Kurum kabul etmezse SGK ve işverene karşı (aralarında zorunlu dava arkadaşlığı bulunur) İş Kazasının Tespiti Davası açması için kesin mehil verir ve bu davayı bekletici mesele yapar. Bu nedenle profesyonel iş kazası vekilliğinde, olayın SGK nezdindeki tescil durumu dava açılmadan önce titizlikle sorgulanmalıdır.

C. Maluliyet (Sürekli İşgöremezlik) Oranının Tespiti

İşçinin bedeninde kalıcı bir araz kalmışsa, maddi tazminat (efor kaybı) hesaplanabilmesi için sürekli işgöremezlik oranının kesinleşmesi gerekir. Bu oran sırasıyla:

1. SGK Sağlık Kurulu,
2. İtiraz halinde Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu (YSK),
3. Çelişki veya itirazın sürmesi halinde ise Adli Tıp Kurumu (ATK) 3. İhtisas Kurulu tarafından belirlenir. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre ATK 3. İhtisas Kurulu raporu nihai ve belirleyicidir.

3. Asıl İşveren ve Alt İşveren (Taşeron) Sorumluluğu

İnşaat, tersane, enerji ve maden gibi iş kollarında işler sıklıkla alt işverenlere (taşeronlara) yaptırılmaktadır. Kaza vuku bulduğunda alt taşeron şirketin mali gücü yetersiz olabilir veya şirket tasfiye edilmiş bulunabilir.

4857 Sayılı İş Kanunu Madde 2/6 uyarınca asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte müteselsilen sorumludur.

İşçi, davasını doğrudan ihaleyi alan asıl işverene, taşerona veya her ikisine birden yöneltebilir. Asıl işveren “İşçi benim bordromda kayıtlı değil” savunmasıyla sorumluluktan kurtulamaz. Ayrıca inşaat işyerlerinde Yapı Denetim Kuruluşları da mevzuattan doğan denetim, yazılı ihtarda bulunma ve ilgili mercilere bildirim ödevlerini yerine getirmemeleri halinde, kamu hukukuna dayalı can ve mal güvenliğini koruma yükümlülüklerinin ihlali nedeniyle haksız fiil sorumluluğu (TBK m. 49) kapsamında, kazayla uygun illiyet bağı bulunması kaydıyla kusurları oranında müteselsil sorumluluğa dahil edilir.

4. İş Kazası Tazminat Davasında Talep Edilebilecek Haklar

A. Maddi Tazminat Kalemleri (Yaralanma / Maluliyet Halinde)

• Geçici İşgöremezlik Tazminatı: İşçinin tedavi gördüğü, yatarak veya ayakta istirahatli olduğu dönemde çalışamamaktan doğan net ücret kayıplarıdır. Bu dönemde SGK tarafından ödenen geçici işgöremezlik ödeneği (rapor parası) tazminattan mahsup edilir.
• Sürekli İşgöremezlik (Efor Kaybı) Tazminatı: Davanın en ağırlıklı kalemidir. Beden gücü kaybına uğrayan işçinin, aktif çalışma hayatı boyunca aynı işi sağlam bir insana göre daha fazla efor sarf ederek yürüteceği kabul edilir. Hesaplamalarda Yargıtay içtihatları uyarınca TRH 2010 Ulusal Yaşam Tablosu ve bilinmeyen devre için her yıl %10 artırım, %10 iskonto uygulanan progresif rant yöntemi esas alınır.
• Tedavi, İlaç, Protez ve Bakıcı Masrafları: SGK tarafından karşılanmayan fark ücretleri, ortopedik cihazlar veya başkasının sürekli bakımına muhtaç hale gelen işçi için ömür boyu “Bakıcı Gideri” talep edilir.

ÖNEMLİ USUL KURALI (YENİ KISMİ DAVA MODELİ): Maddi tazminat talepleri (sürekli işgöremezlik ve bakıcı gideri), zararın miktarının ancak bilirkişi raporuyla belirlenebilecek olması sebebiyle HMK m. 109 kapsamında Kısmi Dava olarak açılmalıdır. Bilirkişi hesap raporu sunulduktan sonra, HMK m. 109/4 uyarınca ıslah hakkı tüketilmeden “bir defaya mahsus talep artırımı” yapılarak eksik kalan bakiye tamamlanır. Yeni yasal düzenleme uyarınca, sonradan artırılan bu miktar için de zamanaşımı ilk dava tarihi itibarıyla kesilmiş sayılır. Ancak net ücret kaybına dayanan geçici işgöremezlik tazminatı dava başında da belirlenebilir (likit) nitelikte olduğundan, bu kalemin dava dilekçesinde net ve kesin bir bedelle talep edilmesi hak kaybını önleyecektir.

B. Manevi Tazminat ve Bölünemezlik İlkesi

Bedensel bütünlüğü zedelenen işçinin (veya ağır bedensel yaralanma/ölüm halinde yakınlarının) çektiği elem ve ıstırabın giderilmesi için TBK m. 56 uyarınca manevi tazminat istenir.

UYARI: Manevi Tazminat Kısmi Dava Olarak Açılamaz veya Sonradan Artırılamaz! Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre manevi tazminat alacağı, bölünemezlik ilkesine tabidir. Bu sebeple manevi tazminat kısmi dava şeklinde açılamaz; dava başında tek seferde ve maktu (kesin) olarak istenmek zorundadır. Dilekçede düşük bir miktarla açıp sonradan miktar artırımı (ıslah/talep artırımı) yapmak manevi tazminatta mümkün değildir. Manevi tazminat miktarında; tarafların kusur oranları, maluliyet derecesi, olayın oluş şekli ve ekonomik durumları gözetilir; tazminat zenginleşme aracı olmamalı, ancak caydırıcılık da sağlamalıdır.

C. Destekten Yoksun Kalma Tazminatı (Ölüm Halinde)

İş kazası sonucu işçinin vefatı halinde; hayattayken baktığı ve destek sağladığı kişiler TBK m. 53 uyarınca destek tazminatı talep edebilir. Eş ve reşit olmayan çocuklar karine olarak destek görendir. Anne, baba ve fiilen destek gördüğünü ispat eden diğer yakınlar (nişanlı, dini nikahlı eş vb.) da bu tazminatı talep etme hakkına sahiptir.

5. İş Kazası Tazminat Davası İçin Kusur Oranı ve Gözetim Borcu

Maddi ve manevi tazminat tutarı, iş güvenliği uzmanlarından oluşan bilirkişi heyetince düzenlenen Kusur Raporu ile belirlenir. Zarardan işçinin müterafik kusuru indirilir.

İşverenin Koruma ve Gözetim Borcu (TBK m. 417)

İşveren; “İşçiye bareti, kemeri teslim ettim, zimmet evrakını imzalattım, kendisi takmamış” diyerek sorumluluktan sıyrılamaz. Yargıtay’a göre işverenin borcu sadece malzeme temin etmekle bitmez; sahada koruyucu donanımın fiilen kullanılıp kullanılmadığını sürekli denetlemek, gözetmek ve gerekli disiplin tedbirlerini almak zorundadır.

Mücbir Sebep ve Kaçınılmazlık Ayrımı

Uygulamada en çok karıştırılan iki kavram mücbir sebep ile kaçınılmazlıktır:

• Mücbir Sebep (İlliyet Bağını Keser): Deprem, sel, kasırga veya yıldırım düşmesi gibi harici, işletmeyle ilgisi bulunmayan ve tamamen olağanüstü doğa olaylarıdır. Mücbir sebep niteliğindeki olaylarda zarar ile işverenin faaliyeti arasındaki uygun illiyet bağı kesilir; işverene herhangi bir kusur veya tazminat yüklenemez.
• Kaçınılmazlık (Sosyal Risk ve Hakkaniyet İndirimi): Olayın meydana geldiği tarihte mevzuatın, fennin ve teknolojinin emrettiği tüm iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri eksiksiz alınmış olmasına rağmen, öngörülemeyen veya önlenemeyen işletme içi/dışı teknik aksaklıklardır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun (07.03.2019 T., E. 2015/983, K. 2019/252) yerleşik içtihadına göre: Tamamen kaçınılmazlık faktörünün etkili olduğu durumlarda, TBK m. 51 hakkaniyet ilkesi gereğince zararın %60’ı işverene, %40’ı ise işçiye yüklenerek hesaplama yapılır. İşverenin kısmi kusuru varsa, kaçınılmazlık payı bu oranlar dahilinde kusura eklenir.

7. Emsal Yargıtay İçtihatları

Kaçınılmazlıkta Kusur Paylaşımı: “İş kazasının meydana gelmesinde tamamen kaçınılmazlığın etkili olduğu durumlarda, hakim tarafından 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 51. maddesi çerçevesinde tazminat belirlenirken hakkaniyet ilkeleri gözetilerek işverenin %60, işçinin ise %40 kusurlu olduğunun kabulü adil bir çözüm olacaktır.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2015/983, K. 2019/252)

Ceza Mahkemesi Beraat Kararının Sınırları: “…hukuk hâkimi kesinleşen ceza mahkemesi kararındaki maddi olgu ile bağlıdır. Ceza mahkemesi kendine has usuli olanakları nedeniyle hükme esas aldığı maddi olayların varlığını saptamada daha geniş yetkilere sahiptir. Bu nedenle, hukuk hâkiminin, ceza hâkiminin fiilin hukuka aykırılığını ve illiyet bağı saptayan maddi vakıa konusundaki kabulü ve ceza mahkemesinin kabul ettiği olayın gerçekleşme şekli diğer bir deyişle maddi vakıanın kabulü konusunda kesinleşmiş olan bir mahkûmiyet veya maddi vakıa tespiti yapan beraat hükmüyle bağlı olacağı hem ilmi (Prof Dr. Kemal Gözler, “Res Judicata’nın Türkçesi Üzerine”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 56, Sayı 2, 2007, s.45-61 ) hem de kökleşmiş kazai içtihatlarla benimsenmiş bulunmaktadır.” (Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2014/19585, K. 2016/5979)

Manevi Tazminatın Bölünemezliği: “…bizzat yaşanan acı ve elemin karşılığı olduğu için, haksız eylemin meydana geldiği anda gerçekleşmesine, acı ve elemin bölünerek bir kısmının açılacak kısmi dava ile, kalanının açılacak başka bir davada talep edilmesinin manevi tazminatın özüne ve işlevine aykırılık oluşturacağına; bu nedenle manevi tazminat davasının, “manevi tazminatın bölünemezliği” kuralına aykırı bir biçimde kısmi veya belirsiz alacak davası olarak açılamayacağına…” (Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2014/19429, K. 2015/11520)

İş kazası davaları; SGK maluliyet itiraz süreçleri, ATK incelemeleri, kusur dağılımı ve aktüerya hesaplamaları bakımından teknik ve usuli detayların yoğun olduğu davalardır. Usuli hatalardan ötürü hak kaybına uğramamak ve sürecin doğru yönetilmesi için ofisimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)